BOTAN

DANASÎNA HEREMA BOTANÊ

Erdnîgarî: 7.152 km²

Serjimara Navendê: 61.335 (2011)

Serjimara Giştî: 457.997 (2011)

Jimara Plaqeya Bajêr: 73

Derbarê Heremê de...

Navçeyên Wê: Elkê(Beytûşşebap), Cizîrê( Cizre), Basa(Gûçlûkonak), Hezex(İdil), Girikê Emo(Silopi) û Qilaban( Uludere)

Erdnîgarî: ji bilî heremên nêzîkî Binxet û Zaxo, hema bêje hemû herem çiyaye. Li heremên çiyayî daristan zêde tune. Daristanên ji geliyan dest pê dikin, carinan heya bilindahiyên nêzî jimara 2000 metreyan diçe.

          

         Heremên daristan piştî jimara bilindahiya 2000 metreyan hêdî hêdî werdigere darên qam kinik û giyayên zozanan. Piştî pilindahiyên digihêjin 3000 metreyan êdî bilindahî cihê xwe ji berfê re dihêle. ji ber xwezaya wê ya dewlemend, gelek cûre sewalên kedî-kûvî li heremê jiyan dikin

Rewşa Demsalan: Demsalalên wê li gorî hereman tê guhertin. Li heremên bilind, bandora demsala Serhedê ya hişk û sar, li cihên din di nava şev û rojê de cudahiya rewşa sarî û germiyê de gelek cudahî heye, her wisa ji ber, herem ji bandora zeryayan bêpar e, di nava demsalên zivistan û havînan de  gelek cudahî heye û demsalên wê hişk in û kêm baran e.

Dîroka Heremê: Dîroka herema kevnar, li goreyî pirtûka Ewliya Çelebî ya bi navê ”Seyhatname” heya berî tofana Nuh diçe. Li goreyî vê pirtûkê Keştiya Nûh Pêximber li ser çiyayê Cudî yê bilindahîya wî 2089 metre, sekiniye û mirovahî ji wir belav bûye.  Di dema Osmaniyan de gun bû. Sala 1927 bûye navçeyeke girêdayî Sêertê û sala 1990 ê gihaye statûya bajariyê.

War û Cihên Dîrokî: Herem, ji aliyên xwe yên dîrokî, çavkaniyên çandî û nirxwên xwezayî ve dewlemend gelek balkêş e. Li heremê gelek cih û deverên giranbiha yên hêjayî dîtinê hebin jî, mixabin herem ji ber şer û gengeşiyên bingehên wê xwe dispêre dîrokê ji aliyê turîzimê ve pêş neketiye. Ciheke herî dîrokî yê dîtinê, cihê ku keştiya Nuh li rûniştiye. Demên berê de li cihê ku keştî lê rûniştî, bizmarên/mih û qetên darên keştiyê hatine dîtin. Pirtûka pîroz a misilmanan(Qurana Pîroz) jî sekna keştiya Nuh a li ser ciyayê Cûdî pişterast dike.

DÎROKA KURDISTANÊ

Demên berî zayînê Kurdistan

Ku mirov bahsa demên berî zayîna dîroka Kurdistanê bike, divêt ku mirov bizanibê ku di wê demê
de, weke ku bi ´Xinasefon´ re tê ser ziman, "kardox" hene. Di dema Hûrîyan de jî rengê "kurda" navê kurdan tê bikarhanîn. Di dema Gûtiyan de, ev nav heye. Di wê demê de, bi vê yekê re, mirov dibîne ku ji Kurdistanê re "welatê kurdan" an jî "kardoxiyan" tê gotin. Wê di deme Gûtiyan de kurd, pêşketineka mazin bijîn. Wê welatîtiya wan ya wê demê, wê bi fêr û cerbneka mazin bigihê ast û deme Împaratoriyê û nêzî 400 salî bijî. Piştî wan re, demên u têne jînkirin, wê deme wan ji holê nerakê, Lê wê awayê rêveberiya wan ji holê rakê.

Deme Mîtaniyan û Hûriyan, wê demeka xanadanî bê. Piştî deme Uriyan re ku ew demna bixanadanî yên li dûvhevdû jîna, wê weke ku di berdewama wan de, li herême botanê ya rojavayê bakûrê Kurdistanê dikeve û ku başûr rojavavayê Kurdistanê dike nava xwe de, wê di qadeka mazin de pêşketina wan bibe. Ew der, wê hate ku bigihê herêma Rehayê ku di wê demê de jê re "kalden-Ur" dihate gotin, wê ji wan re herêmeke navendî bê. Firat bilindbûna wê ava wê, li ber wê, temenê jiyaneka xurt û pêşketî diafirêne û jiyan ji li wir pêş dikeve û pêşketineka mazin dijî. Di deme Uriyan de jî, di deme Hûrî û mîtaniyan de jî, em dizanin ku xwediyê zanîn û kevneşopiyeka mazin in û pirtûkxaneyên wan hene. Zanebûneka wan ya pirr mazin heya. Gûtî, wê bidest bikarhanîna ayaran bikin weke rûpelên nivîsandinê. Wê Medî jî, wê kevneşopiya wan ji wan bigirin û bidina berdewam kirin.

Navenda Gûtiyan Herêma Cizîre bota bû. Wan, wê demê ji Cizîre bota re digotin "gerzûbaqarta". Cizîr, ew kelehe wê ya mazin, hê ji deme wan maya. Di deme Gûtiyan de hatiya Çêkirin. Ji xaynî wê kelehê, em dizanin ku gelek beşên wê ku îro ji holê rabûna hene. Herême dora wê jî hatiya rastkirin û hatiya vekirin ji jiyanê re. Ji vê yekê re hin sedemna pir mazin hena. Tirba Nebî Nuh di wê demê de cihê herî xweş jê re tê dîtin û li wir tê çêkirin. Ew tirba wî ya ku îro, weke ku li nîvê Cîzîrê ya. Di deme ku hatîbû çêkirin de li ber ava Diclê hatibû çêkirin. Çend ku av çiqandin pêre çêdibe û bi ber kêmbûnê ve diçê, êdî navber dikeve nava tirbê û çemê diclê de. Nebî Nuh, weke pîroziyeka her demê ya. Di deme wan (gûtiyan) de jî ew pîroziya wî heya û mirov di têgihiştina wê de na. Di deme Gûtiyan de ew nirxîtiya nebî Nuh heya. Hingî, Ola Êzîdiyê heya û serdesta û pergaliya yek-xwûdayiyê diafirêne. Gûtî, wê demeka wê ya pirr pêşketî û bi têgihiştin bê.

Piştî deme Gûtiyan deme Naîriyan û hatina deme Mediya

Deme Gûtiyan, wê li Kurdistanê, pêşketineka mazin bide çêkirin. Awayê rêxistinbûna wan li ser temenê herêmbûnê ya. Herêm bi herêm rêxistiniya wan heya. Her herêm mîrê wê heya. her herêm, mîrê wê, weke keyê wê ya. Ya ku di ast bilind de wan digihêne hevdû, pergale olî û nirxîtiya wan ya bi wê ya ku ew hemû li dora wê gihiştina hevdû ya. Zanebûna wan, wê wan hertimî di bîra hevdû de bihêle. Têkiliya herêman jî, weke ya êlîtiya ku hate roja me bi kurdan re jîn dibê ya. Her herêm bi êlîtiya xwe re xwediyê hêzê xwe ya jî. Di bin mîr de bi rêxistin a. Her mirovê u dijî bi mîr ve girêdayî ya û ji wê wirdetir, ku pêdivî pê hebe, şervanekî parastîna herême xwe ya jî. Ji bo wê diçê mirinê jî.

ÇAND Û KEVNEŞOPA KURDAN

   

           Ger nirxandina giranbihayiya tiştên jiyanî bên kirin, dê di vê pîvanê de çand rêza pêşî de cih bigire, ji ber ku hemî şaristaniyên pêk hatine bi destxistiyên mirovahiyê ya çandî pêk hatîne. Her çiqas dema îro peyva çandê tê bilêvkirin, serê ewil de bîra tiştên kevin ên daringî-maddi bên hişê mirov jî, ji bo rastiyê ev pênase gelek qels dimîne. Lewma zanyarek dibêje ‘’Di pênaseya teng de çand, pêkhatina zêna civakî, çarçova hizirkirina wê û zimanê wê be, wekî pênaseya berfireh jî çand, ser van ve zêdekirina destxistiyên daringî-maddi(hemû amûrên hewcedariyan pêk tînin, tişt afirandin, rêbazên veşartin û veguherîna xwarinê, têkilî, parastin, bawermendî û hemû amûrên spehîbûnê) tîne ziman.’’ Bi kurtasî mirov dikare çandê wekî, di afirandin û teşeyê afirandinê de hemî destxistiyên sazîbûn û watedarkirina civakê pênase bike.

Derbarê girîngiya çandê ya di gelbûn, netewbûn û têkiliyên wan de J.Delaros dibêje, ‘’Şerên di demên pêş de, ji bilî bandora aborî û birdozî dê bi bandora çadandan bên lidarxistin.’’ Nêrinên zanistan û pêşketinên li cîhanê(tixûbên bêwate, têkiliyên girêdayî berjewendiyan, taktîkên alîguhertinên demildest, teknolojî,…hwd) dide xûyakirin ku dê êdî di pîvanên qetbûn û yekbûnan de çandên gelan diyarker be.