Rastî Tehl e... (2)

                   RASTÎ TEHL E…(2)

Muzîk aramiya rihê mirovan e. Derdên me, evinên me, xêl û şînên me bi saya muzîkê tên ser ziman. Ez xwe –her çiqas dengê min nexweş be jî- weke evindarekî muzîkê dibînim.Carinan Mirado, Şakiro, Mehmûd Qizil, Mihemed Arif Cizirî, Tehsîn Teha, Eyşe Şan, Mihemed Şexo carinan ji Şivan Perwer, Ciwan Haco, Hemê Hacî, Delîl Dîlanar, Xecê (tene Xecê), Seyda Perînçek guhdar dikim. Li gor min muzîka kurdî, enstîtûya dîroka êşên kurda ye. Şeva borî dema paşivê wezîra karên hundirîn paşîva me amade dikir, xwesteka dengê Seyda Perinçek li min peyda bû. Di “YouTube” de strana wî ya bi navê “ Yek ji min çû yek ji te çû” min guhdar kir. Her du risteyên pêşîn li gor ramanê min felsefeyeke kûr, gazineke çilmisandî, birîneke salan nişan dide lê ya bala min birî ser xwe risteya:

     

    “ Bê ilm û huner  in “ bû.

Pirtûkên Çavkaniyên Rêzimana Kurmancî(.PDF)

HÛN DIKARIN JI VAN LÎNKAN BERHEMÊN RÊZIMANÊN KURMANCÎ BÎNIN XWARÊ

 

 

Nîşe: Ji bo daxistinê Pelî Navên Pirtûkan Bikin

*1-Kürtçe Grameri-Roger Lescot-C.Eli Bedirxan

 

*2-Em zimanê Kurdî binasin-Enstütiya Kurdi

 

 

 

 

*3-Bingeha giramera kurmancî (Celadet_ali_bedir_xan)

THE KURDIS DRAMA(Drama Kurdî)

                                                    

 Li ser Şanoya Kurdî hin tespît û nirxandin ên têvel hene. Ez naxwazim ku bikevime   nav wan gengeşiyan. Dizanim ku hemû cûre dewlemendiya wêje û çanda kurdî  ye.


             Şanoya Kurdî li Chicagoyê ye! (1893)
         Ji ber ku Parzemîna Amerîka yê ji hêla Christopher Columbus ve hatiye venasîn (keşf) her salê di salvegera wê de ji bo pîrozbayiyê Fûara Chicago ya Cîhanê te darxistin. Disa di salvegereke vê roja taybet de di sala 1893 an de Fûara Chicago ya Cîhanê de   Dewleta Osmaniyê jî vedixwinîn. Osmanî  jî bi Aşxanekî, Qehwexanekî, Muzikol û şanoyekî beşdar dibe. Nûnertiya Şanoya Osmaniyê,  Şanoya Kurdî dike û bi navê “The Kurdis Drama” listikekî pêk tîne.
    Di wê serdemê de ji bo derheqî Fuarê de ragihandinan bidin   wêşanên  derdikevin yên bi navê Midvay Types û Turkish Theatre qala Kurd û Kurdistanê jî kirine.
   Kovara dedikeve ku  ji bo bernamê diyar bike, (Souvenir Programme)   Şanoya Kurdî di rêza yekem de cih didê û danesina wê jî dike.

Di Edebiyata Kurdî de Giringiya Hawarê, Di Hawarê de Rola Celadet Bedirxan

Di Edebiyata Kurdî de Giringiya Hawar ê: Hawar yekemîn kovara kurdî bi tîpên latînî bû. Di kovara Hawar de yekem car di dîroka kurdan de zimanê kurdî bi tîpên latînî hatiye nivîsandin û ji ber vê yekê cihekî taybet ê kovarê di pêşveçûn û standartkirina zimanê kurdî de heye.

Yekemîn hejmara kovara Hawar di 15'ê gulana 1932'an de derket û heta 15'ê gelawêja 1943'an 57 hejmar derketine. Cîhê xebata û weşandina kovarê paytexta Sûriyê Şam bû. Hawar mehê du caran derdiket. Kovara Hawar, kovarekî polîtîk û wêjeyî bû û ji aliyê Celadet Alî Bedirxan ve dihate derxistin. Kovara Hawar ku di dîroka weşanvantiya kurdî de xwedî cihekî girîng e, alîkariyeke wê ya mezin ji bo zimanê kurdî çêbûye. Di kovarê de bi giranî lêkolîn, çîrok û helbestên bi kurdî, ji edebiyata kurdî nivîsên bijartî hatin weşandin. Bi vi awayî Hawar di wêje û mijara zimanî de bûbû rewtek û ekolek û heta sala 1943'an weşana xwe berdewan kir.

     Celadet di hejmara pêşîn û di rêzên pêşîn da wiha got:”Hawar dengê zanînê ye. Zanîn xwe-nasîn e. Xwe-nasîn ji me ra rêya felat û xweşiyê ye.”

ROMANA KURDÎ YA YEKEM

   

  Di hela weje û diroka kurdan ve serdema SSCBê gelek giring e. Xebatên li ser Kurdîlojiye, konferansên hat danîn, hilbêriya çand û hunerê de wek bera mîhengê sosyalîzma reale. Li welatên Sovyeta û Ermenistana girêdayî sovyeta  de  kurd li ser xebatên xwe gelek kartêker bûn.

     Erebê ŞEMO yek ji van kesan bû. Xebateke  wî jî  romana kurdi ya ewil tê qebûl kirin, bi navê  “ Şivanê Kurmanca” ye.

     Erebê Şemo gundê Qersê ya bi navê Susizê ji dayik bûye. Susiz wê demê di bin dagiriya Rûsiya Çarlıxê de bû. Ew jî demek şûn de  koçî Rusî dike. Dibe karkerên raya tirenê û Boşevik a re hevdu nas dikin. Peywendiya wî bi bîrdoziya sosyalîzmê re çê di be ji vê sedemê sala 1916an de cerdewanên Çarlixê wi digirin davêjine girtigehê. Di girtigehê de jî peywendiya wî Bolşeviqa xurttir dibe. Dibe rêxînerê şoreşa Bolşevîqa ya 1917an.

     Piştî ku encama şoreşê biserkeftî dibe perwerdê dibîne û derbasbûna  kurdan a soyalizmê de dibe rêxinerekî kartêker. Nivîse wî yên bi navê “Şoreşa Kewçerê û Diroka Wî” ve “Jiyana Lenîné” gihiştiye roja me ya îroyîn de.

ÇAND Û KEVNEŞOPA KURDAN

   

           Ger nirxandina giranbihayiya tiştên jiyanî bên kirin, dê di vê pîvanê de çand rêza pêşî de cih bigire, ji ber ku hemî şaristaniyên pêk hatine bi destxistiyên mirovahiyê ya çandî pêk hatîne. Her çiqas dema îro peyva çandê tê bilêvkirin, serê ewil de bîra tiştên kevin ên daringî-maddi bên hişê mirov jî, ji bo rastiyê ev pênase gelek qels dimîne. Lewma zanyarek dibêje ‘’Di pênaseya teng de çand, pêkhatina zêna civakî, çarçova hizirkirina wê û zimanê wê be, wekî pênaseya berfireh jî çand, ser van ve zêdekirina destxistiyên daringî-maddi(hemû amûrên hewcedariyan pêk tînin, tişt afirandin, rêbazên veşartin û veguherîna xwarinê, têkilî, parastin, bawermendî û hemû amûrên spehîbûnê) tîne ziman.’’ Bi kurtasî mirov dikare çandê wekî, di afirandin û teşeyê afirandinê de hemî destxistiyên sazîbûn û watedarkirina civakê pênase bike.

Derbarê girîngiya çandê ya di gelbûn, netewbûn û têkiliyên wan de J.Delaros dibêje, ‘’Şerên di demên pêş de, ji bilî bandora aborî û birdozî dê bi bandora çadandan bên lidarxistin.’’ Nêrinên zanistan û pêşketinên li cîhanê(tixûbên bêwate, têkiliyên girêdayî berjewendiyan, taktîkên alîguhertinên demildest, teknolojî,…hwd) dide xûyakirin ku dê êdî di pîvanên qetbûn û yekbûnan de çandên gelan diyarker be.