Dengbêj Mihemed Arif Cizîrî

Mihemed Arif Cizîrî Hunermendê bi nav û deng û dengxoş di sala 1912'ê Zayînî li Cizîra Botan, cihê mêr maqûlên Kurd hate dinê û çavê xwe vekir.

Jiyana Wî                                                                                                                      

Di zarokatiya xwe de vî jî mîna hemû zarokên Cizîrê guhdariya wan bas û mijaran dikir ku ev qesabxanên bo Ermeniyan danabûn. Her lewema wî bi çavên zarokiniyê pirsan ji xwe dikir, eva bo çi û ji ber çi û heta kengî? Lewaz bûna Împaratoriya Kevnare Usmaî û herifîna dergehê bilinde vê Împratoriyê û pêk hatina çendîn dewletan li ser vê axê û kuşt û kuştar û girtina xelek' û şerê yeke cîhanî bûye hegera têk çûna jîyana Giştî ya xelkê deverê.

Dengbêj Xoxê (Nesrîn Şêrwan)

 

Nesrîn Omer Şêrwan bi navê Nesrîn Şêrwan jî tête naskirin. Dengbêja Kurd e, di sala1929an de li gundekî ji Şirnexê di malek koçer de ji dayik bûye. Ji ber aboriya xerab gelek bajar û deverên bakurê Kurdistanê digerin û herî dawî di salan 1932an de ber bi başûrê Kurdistanê ve diçe û li wir li maleke fileh mala Xerîb Powez ku ew berê naskirîbû jiyana xwe didomîne û demekê jî li mala Cemal Baban kar dike ku di vê demê de hunermendên wek Elî Merdan û Hesenê Cizîrî nas dike û bi pêşniyaza Elî Merdan di 25ê Adara 1944an de di êzgeha Radyoya Bexdayê de dest bi kar dike, li dû vê qonaxê ew stranên di temenê xwe yê piçûk û ciwaniyê de fêr bûbû dibêje her weha helbestên hin helbestvanên mîna Cegerxwîn, Şêx Selam dike stran û bi gelek hunermendên wê serdemê re wek Mihemed Arifê Cizîrî, Îsa Berwarî, Hesen Zîrek, Tahir Tewfîq, Resûl Gerdî, Şemal Saîb, Kawês Axa hevnasiyê dike û karê hevbeş stranên du qolî li gel wan dibêje.

LORÎKA DELALÊ(Lorîn)

(Diyarî û Xêrhatina Delal Jînê)

 

Delala min tu zû raze

Jiyan zor e, tev bi baz e

Kuştin xweşî, nema haz e

Lorî Delala min lorî

Dijmin gurê devbixwîne

Heram kirin li me jîn e

Dile bavo tev birîne

Lorî Delala min lorî

MÎRO TÊ...(Stran)

Mîro tê j’dîlanê, bego tê j’dîlanê x2

Mîro şîr gire da, berda ser qeytanê x2

Heyfa xortê Kurdan, mane l’ber baranê x2

SÎNEM...(Stran)

Delalê tu yê hinde li bin dara mayî

Te yê çavên reş belek kil dayî

Kulê tu bikevî mala vî melayî

Ew melayê rihê xwe berdayî

Ax de destê min û Sînema min gihabû darê mirad û mexsedê delalê

Êêê hay êêê û hêêê lê lê û lê

Ax wile vî teresi hibra reş lêdayê

Ax de rabe Sînem kubarê de rabe,

te derd heye, hoêêê, hoyêêê û hoyêêê mala min derman tune ye

…………………………………………

MAMIKÊN HEREMA BOTAN(ÇANDA BOTAN)

Ev mamikên di vê beşê de bên weşandin, ji beşdarvan û parvekerên koma Facebookê ya bi navê Çanda BOTAN
Robar Bêwar,
Zelalzîn Lîlav,
Haci Bayik,
Xemgîn Goyî,
Mêvanê Evînê,
Ahmet Erk,
hatine girtin. Ji hemû parvekeran re em spasdarin.

1-Mamgê min û mamani !
Nerme germe,
Derî veke dane ber me,
Ger me nexwar,
Xirûme ser me.
(orikên heşandî)

2-Mamgê min û mamani !
Ez çûm ser ganiyegê piremêrek yê jûvel te ferşekê ser pişta vi...(şkêvlat, kosî)

3-Ez diçûm ji şkevtekê,
 teji têve şiv gûpalin,
 yeki rast têve tuneye? 
(gova bizinan)

Dengbêj û Stranbêj û Dengxweş

 Deng, dayîna Yezdan e, bikaranîna wî şarezati ye lêê dengbêjî kesayet e.

 

 

 

    Ji ber dewlemendiya erdnigariya Kurdistanê, her tim bûye qada talan û wêraniyê. Tepeseriya li ser vê erdnigariya nehêlaye sazî û dezgehbûneke demdirêj pêk bê. Her çiqas hineke sazbûn carinan pêk hatibin jî piştî hilweşanê berhemên heyî jî hatine tunekirin. Girêdayî van sedeman li Welat berhem û çavkaniyên nivîski hema bêje tune ne. Beranberî vê yekê gotin û deng pir xwurt derketiye pêş. Bi dengî hemû bûyer û hest hatine gotin û verêjîn. Bûye stran, çîrok, destan, dîrok, zanist, helbest,...hwd

     Di nava van bûyînan de cûreya herî balkêş stranin. Ji ber ku stran bi gotina xweş re dengeke xweş û ji dil gotin jî divê. Ew dengê ahenga bêmeqam derketî êdî bûye stran. Lewma çiqas bala gel kişandi be ewqas bala sermayedaran jî kêşaye û bûye piyaseyeka ya bazirganiyê jî.

Wêjeya Kurdî

       Wêjeya Kurdî ew wêje ye ku ji pirtûkên bi kurdî nivîsandî pêk tê. Wêjeya kurdî bi zaravayên goranî, dimilî, hewramî, kurmancî, soranî û hwd hatiye nivîsandin. Bi zaravayên kurdî yên din jî wêjeya kurdî hatiye nivîsandin. Di roja me de wêjeya kurdî xwe ji nû ve diafirîne. Lê ku mirov li dîroka wê binêre, ji dema sûmerîyan ve heta ku tê dema Gûtî û hwd û ji wê demê jî, heta ku tê dema ku misilmantî derdikeve heya. Çanda ola êzîdî, bi pergalî, di temenê pêşketina demên wê yên berî misilmentiyê de heya. Lê di dema derketina misilmentiyê de, êdî weke ku ew pêşketina berê ya ku bi wêjeya kurdî bûya, êdî ji holê were rakirin bi ji holê rakirina pergela civakî ya êzîdîtiyê re dibêt.

       Wêja kurdî, demê wê yên berî zayinê, demê pêşketinê yên pirr mezin û dirêj hene. Kurdî, hê di wan de, bi awayekî pêşketî, weke zimanê helbestî tê bikarthanîn. Weke naveneka çandî ya wêjeya kurdî jî, Cizîra bota heya. Li dora nivîsêbinê Mîtanî û li Dora Cizîrê jî Gûtiyan demên xwe yên zêr jîn kirin. Ku di wêjeya kurdî de xwediyê giringîyeka bêhempa ya, destana Şahmaran jî, wê ne kêmî oleka yek xwûdayî, wê weyn û rol bileyizê. Li ser Şahmaran û dîroka wê re dahûrkirina çanda kurd û kurdî û bi wê re dahûrkirina civaktîya kurdî, wê aliyekî wê yê pirr giring bêne li holê.

Ji dema sûmeriyan û virve çanda kurdî;

Henek û Pêkenok( Şanoger, Evdilayê Haciyê Gozelê)

MESELEYA KORUCÎ (Rh. Şanoger, Evdilayê Haciyê Gozelê)

BEŞA 1.




BEŞA 2.



GAVANÊ TAXA YENIMALÊ




PROJEYA BAJÊR

Şahî û Dîlanên BOTANÊ

Meqam û awayên Şahî û Dîlanên Botan.

Meqamê Kevin(Milanê)



DUGAVÎ




SÊ GAVÎ



HILAVÊTIN

ÇAND Û KEVNEŞOPA KURDAN

   

           Ger nirxandina giranbihayiya tiştên jiyanî bên kirin, dê di vê pîvanê de çand rêza pêşî de cih bigire, ji ber ku hemî şaristaniyên pêk hatine bi destxistiyên mirovahiyê ya çandî pêk hatîne. Her çiqas dema îro peyva çandê tê bilêvkirin, serê ewil de bîra tiştên kevin ên daringî-maddi bên hişê mirov jî, ji bo rastiyê ev pênase gelek qels dimîne. Lewma zanyarek dibêje ‘’Di pênaseya teng de çand, pêkhatina zêna civakî, çarçova hizirkirina wê û zimanê wê be, wekî pênaseya berfireh jî çand, ser van ve zêdekirina destxistiyên daringî-maddi(hemû amûrên hewcedariyan pêk tînin, tişt afirandin, rêbazên veşartin û veguherîna xwarinê, têkilî, parastin, bawermendî û hemû amûrên spehîbûnê) tîne ziman.’’ Bi kurtasî mirov dikare çandê wekî, di afirandin û teşeyê afirandinê de hemî destxistiyên sazîbûn û watedarkirina civakê pênase bike.

Derbarê girîngiya çandê ya di gelbûn, netewbûn û têkiliyên wan de J.Delaros dibêje, ‘’Şerên di demên pêş de, ji bilî bandora aborî û birdozî dê bi bandora çadandan bên lidarxistin.’’ Nêrinên zanistan û pêşketinên li cîhanê(tixûbên bêwate, têkiliyên girêdayî berjewendiyan, taktîkên alîguhertinên demildest, teknolojî,…hwd) dide xûyakirin ku dê êdî di pîvanên qetbûn û yekbûnan de çandên gelan diyarker be.